KONKISTA ULERTZEA.

Pello Monteano

“Gure helburua 1512 eta 1529 bitarteko urte traumatikoetan zer eta zergatik gertatu zen ulertzen saiatzea baldin bada, halabeharrez, ikerlan serio eta sakonak eta, bereziki, ikusmolde metodologiko berriak falta direla onartu behar dugu. Eta, alderantziz, hunkiberatasuna eta presentismoa sobera ditugu”.
Urte hasieran Nafarroako Konkistaren V. Mendeurrena Oroitzeko batzorde
zientifikoa eratu zen eta duela zenbait urtetatik hona Nafarroa Bizirik
1512-2012 batzordea helburu beraren alde ari da lanean.

Nafarroa estatu independente gisa desagertu zeneko milurteko erdia

betetzeak, zalantzarik gabe, aukera ederra ematen digu komunitate gisa izan

dugun bilakaera baldintzatu duen gertakaririk garrantzitsuenetakoa ulertzen

saiatzeko. Baina horra iristeko, asko dago egiteko.

Hainbat mendetan gai hau tabua izan eta gero, mendeurrenerako bi urte baino

falta ez direnean, kontraoinean hartu gaitu. Gure helburua 1512 eta 1529

bitarteko urte traumatikoetan zer eta zergatik gertatu zen ulertzen

saiatzea baldin bada, halabeharrez, ikerlan serio eta sakonak eta,

bereziki, ikusmolde metodologiko berriak falta direla onartu behar dugu.

Eta, alderantziz, hunkiberatasuna eta presentismoa sobera ditugu.

Azken mendean, ekarpen gutxi egin zaizkio Boissonnadek (1893) eskainitako

gertakarien ezagutzari. Nik dakidala, azken urteetan ere (zenbait

unibertsitate propio izan arren) ez da gai honi buruzko doktore tesirik

egin. Material berriak ekarriko lituzketen monografikoak ere falta dira,

Esarterena salbu, baina meritu handiko lan horretan ere lanketa

sakonagoaren eta ikuspuntu berrien falta sumatzen da. Batzorde zientifiko

ofiziala bera diogunaren isla da: ikergai espezifiko hori duten

historialariak falta dira, Konkistaren ondorioen itzulpen eta azterketa

instituzionalez gain.

Ikuspuntu nafarretik egindako Konkistaren kontakizunik ere ez dugu. Correak

(1515) konkistatzailearen ikuspegi interesatua ordezkatzen du eta

Boissonnadek (1893) ikuspegi frantziar-biarnotarra. Biei esker, espainiar

eta frantziar armadaren rola nahiko ondo ezagutzen dugu. Baina, zer egin

zuten nafarrek? Konkista militarra gauzatu eta gero nafar askok beren

disidentzia ahantzarazi nahi izan zuten arren, informazioa badago. Eta ez

kanpoan –Simancasen, Pauen edo Bartzelonan–, Iruñean bertan baizik.

Historia idaztea ez da gertatu zen guztiaz idaztea. Beharrezkoa da,

ondorengo bilakaeraren berri izateak ematen digun erosotasunaz,

etorkizunerako funtsezkoak izan ziren gertaerak lehenestea. Eta historia

osoaren ikuspegitik egin behar da, aldaketa instituzionalez gain, aldaketa

ekonomikoei, sozialei, kulturalei, eta mentalitate aldaketei ere

erreparatuz.

Historia orainaldian taxutzen dugun iraganaren irudia baino ez da. Historia

aztertzean eta idaztean, ez zaigu gertatutako guztia interesatzen, eta gaur

egun nabarmenak iruditzen zaizkigun alderdiak hautatzen ditugu. Hala,

Historiaren funtzioetako batek gure oraina azaltzen laguntzea izan behar

du. Baina, adi, azaltzea bai, baina justifikatzea ez.

Gertakaria oroitzeko bi batzorde egoteak garbi islatzen du Nafarroaren

Konkista eta horren ondorio instituzionala –Espainiarekin anexionatzea–

jakin-min zientifikoaz harago doan gaia dela. Terminologiak berak –

konkista, menpekotasuna, anexioa, gehitzea– ezin argiago erakusten du gaia

oso politizatua dagoela. Beharbada, ezin du bestela izan, komunitate

honetan bi identitate kontrajarrietan eta, sarri, baztertzaileetan islatzen

diren oso bestelako bi proiektu politiko daudelako.

Zalantzarik gabe, konkista ez da gai erosoa identitate nafar-espainolista

duten alderdi politikoentzat. Nafarroa izanik Espainia ez zen Nafarroa bat

izateak, eta Espainiaren eta Nafarroaren arteko batasuna inposaketaren eta

bortxaren emaitza izateak beren axioma politikoen barrena jaten du.

Identitate nafar-euskalduna duten alderdientzat ere ez da errazagoa armada

inbaditzaileko kide gehienak euskaldunak zirela onartzea, Nafarroa

“kolaborazionistena” gaur egun euskaldunena den hori izan zela, orduko

Baskonian ez zegoela identitate nazional modernoaren izpirik…

“Beaumondarrak” espainolistekin eta “agramondarrak” independentistekin

parekatzea ere egungo ikuspegitik egiten den sinplifikazioa da. Ahaztu egin

ohi da beaumondar asko konkistatzaileen aurka aritu zirela eta agramondar

askok, aldiz, konkistatzaileari lagundu edo men egin ziotela. Ez da kontuan

hartzen 1518. urte inguruan belaunaldi aldaketa izan zela protagonisten

artean eta 1512-1521 urteetan pertsona eta leinu askoren jarrera aldatu

zela. Konkista onen eta gaiztoen, heroien eta doilorren film bihurtzea,

akats zientifikoa izateaz gain, bidegabekeria historiko galanta da.

Gizon-emakume horiek egoera jakin bati aurre egin behar izan zioten beren

bizitzetatik eta egoera zehatzetatik abiatuta. Gure garaiarekin alderatuta

zentzu guztietan oso bestelakoa zen garai hartatik ateratzea ez litzateke

bidezkoa izango.

Konkista, beraz, garai hartako gakoetan oinarrituta ulertu behar dugu,

ohiko alderdi politiko-militarrez gain, beste alor batzuk aztertuz eta

europar testuingurua aintzat hartuta. Ezin dugu ahaztu konkista bi plano

historikoetan gertatu zela: nazioarteko gerra modernoa eta Erdi Aroko gerra

zibila. Gainera, monarkia autoritario modernoen indartzearen, erreforma

protestantearen, errenazimentu kulturalaren, aurkikuntza geografiko handien

eta XVI. mendeko loraldi ekonomiko eta demografikoaren testuinguruan

gertatu zen. Konkista ulertu nahi badugu koadro osoari erreparatu behar

diogu.

Bi proiektu politiko eta identitate-erro oso bestelako dituen egungo

Nafarroan, baldintzak ez dira egokiak gure komunitate politikoarentzako

gertaera historiko funtsezkoenetakoa izan zenari buruzko eztabaida barea

burutzeko. Baina ahalegindu egin behar dugu. Lehen ahalegina, gertatu zena

jakitea da, aurreiritzirik eta betorik gabe. Eta bigarrena, gertaerak

zergatik jazo ziren azaltzen saiatzea, zehaztasunez eta ikusmolde zabalean

oinarrituta. Eta, hala, oraina hobeto ulertuko dugu.

Argia astekarian argitaratutako artikuloa.